Analizİndi aktualdır

Qafqaz beynəlxalq siyasətin qasırğası içindədir – ANALİZ

Qafqazda mümkün geosiyasi dəyişikliklər məsələsi yenidən müzakirə mövzusuna çevrilib. Bəziləri bu məsələdə fürsətlər, bəziləri təhlükələr görür. Bu cür dəyişikliklər nə dərəcədə mümkündür?

Uzağa getməyək, Amerika siyasətinin şahinlərindən biri Con Boltonun Qafqaz ölkələrinə məlum səfərini xatırlayaq.

2018-ci ildə ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik müşaviri olarkən Con Bolton Qafqaz ölkələrinə səfər etmişdi. Boltonun sözlərinə görə, səfərinin məqsədi “Qafqaz ölkələrinin İran, Türkiyə və Rusiyaya qarşı münasibətini öyrənmək” idi.

Bolton bu ölkələrin qonşularına münasibəti ilə niyə maraqlanırdı? Ümumiyyətlə, bu cür aydınlıqlara ehtiyac duyulan nə dəyişmişdi? Yalnız bir şey dəyişmişdi, Ermənistanda qeyri-standart bir hökumət dəyişməsi baş vermişdi.

Qafqazın strateji əhəmiyyəti

Qafqaz Rusiya, İran və Türkiyə arasındakı bir bölgədir və bu ölkələr arasında geosiyasi tarazlığı təmin edir. Yaranan qüvvələrin balansının pozulması yalnız böyük bir müharibə vəziyyətində baş verə biləcək böyük geosiyasi dəyişiklikləri nəzərdə tutur. Qafqaz bu üç ölkə üçün həyati əhəmiyyətli, bəlkə də mövcud olmaq üçün bir bölgədir. Qalan ölkələr, əslində bu üç ölkə ilə münasibətlərində Qafqaz ölkələri ilə strateji problemlərini əlaqələndirirlər. Qafqazın tarazlığı dəyişir, Yaxın Şərqin geosiyasi gerçəkliyi dəyişir. Belə hallarda, tarixin göstərdiyi kimi, yeni ölkələr yarana bilər, mövcud olanlar yox ola bilər.

Bolton ziyarətinin məqsədini ifadə edərkən çox səmimi idi, əslində bu tarazlıq problemi, yəni onun sözlərini diplomatik dildən adi dilə “tərcümə” etsək, dəyişmə ehtimalı maraqlandırırdı.

Məsələ Bolton deyil, Boltonlar gəlir və gedirlər.

ABŞ-ı, Rusiyanı və ya başqa bir ölkəni hər hansı bir şeyə görə günahlandırmaq da bizim problemimiz deyil, bunların milli strategiyaları var. Bundan əlavə onlara bir şey öyrədə biləcək və ya strategiyalarını dəyişdirməyə vadar edə biləcək tərəf biz deyilik. Bizim vəzifəmiz onları sırf praqmatik məqsədlər naminə başa düşmək, düzgün siyasət aparmaq, artıq mümkün olan taktikalarına təsir göstərməkdir.

Bəri başdan deyək ki, Bolton bu cür düşünən, daha doğrusu, dürüst olaraq fikirlərini ifadə edən yeganə siyasətçi deyil.

Vulfoviç Doktrinası

Pol Vulfoviç 2001-2005-ci illərdə ABŞ Müdafiə nazirinin müavini və 2005-2007-ci illərdə Dünya Bankının prezidenti vəzifələrində çalışıb. 1989-1993-cü illərdə Böyük Buş administrasiyası üçün “Hərbi Tikinti Bələdçisi” adlı gizli sənəd hazırlayıb. 7 mart 1992-ci ildə “The New York Times” qəzetində sənəddən sitatlar gətirilən məqalə yer alıb. Sənədin ən qalmaqallı hissələri, rəsmi olaraq Klinton administrasiyası tərəfindən qəbul edilmədən əvvəl yumşaldıldı, amma dəyişiklik məzmununa təsir etməyib.

“Vulfoviç Doktrinası” adlı sənəddə ABŞ xarici siyasətinin əsas strategiyasından bəhs olunur: “Bizim əsas məqsədimiz Sovet İttifaqının bir vaxtlar olduğu kimi ABŞ-a təhdid yarada biləcək postsovet məkanında və ya dünyanın hər hansı bir yerində bənzər rəqibin meydana gəlməsinin qarşısını almaqdır. Müdafiə strategiyasının əsas məqamı budur. Beynəlxalq əlaqələr üzərində qlobal nəzarət əldə etmək üçün öz qaynaqlarından istifadə edə biləcək bir düşmənin meydana çıxmasının qarşısını almaq üçün çalışmalıyıq”.

Trampın siyasəti də bu məntiqdə nəzərə alınmalıdır․ Heç bir ölkənin gələcəkdə dünya gücünə iddia edə biləcəyi qədər güclü olmaq potensialı olmamalıdır.

ABŞ-ın, Avropa və Rusiya ilə, eləcə də Çinlə münasibətlərin gərginləşməsi təsadüfi deyil. ABŞ tarixdəki bütün super güclər kimi öz hegemonluğunu qorumağa, gələcəkdə əl atmağa çalışa biləcək, xüsusən də özlərini yeni bir hegemon kimi göstərməyə və bunları əvəz etməyə cəhd etmə imkanı qazanacaq potensial rəqiblərini “yuvasında boğmağa” çalışır. ABŞ bu cür davranan yeganə ölkə deyil․ Britaniya eyni şeyi çox uzaq keçmişi olmayan dövrdə edirdi, başqa bir ölkə də ABŞ-ı əvəzləsə və dünya hegemonuna çevrilə bilsə eyni şeyi edər. Çörçill, Britaniya tarixinin son 400 illik hədəfindəki əsas məqsədin Avropadakı heç bir ölkənin Britaniyanın rəqibi olmasına icazə verilməməsindən ibarət olduğunu söyləmişdi. Fransa da öz növbəsində bir vaxtlar belə bir siyasət yürüdüb, Almaniya və İtaliyanın birləşməsinə mane olurdu.

İndi bölgəmizin problemlərinə qayıdaq, amma bundan əvvəl yenə də Vulfoviçə qayıdaq.

Bu videoda istefada olan ABŞ generalı Ves Klark 1991-ci ildə o zamankı təyinatına görə Pentaqonda üçüncü səlahiyyət sahibi olan Pol Vulfoviç ilə aralarındakı bir söhbətini xatırlayır: “Mən, ona dedim, Cənab katib, qoşunlarımızın səhrada gördüyü işlərdən çox məmnun olmalısınız. Cavab verdi, bəli, amma biz hələ Səddamdan yaxa qurtarmalıyıq, (Səddam Hüseyn 1991-ci il müharibəsi zamanı devrilmişdi) və biz bunu etmədik. Ancaq bir şeyi öyrəndik ki, Yaxın Şərqdə qoşunlarımızdan istifadə edə bilərik, Sovetlər bizə mane ola bilməz. Yeni bir güc bizə meydan oxumağa çalışanadək, Suriyada, İraqda, İranda keçmiş sovet rejimlərini təmizləmək üçün 5-10 ilimiz var”.

Qafqaz dünyada böyük qeyri-sabitliyin səbəb ola biləcəyi əraziyə çevrilə bilər.
Böyük oyunlarda kiçik ölkələr demokratiya, vaxtilə kommunist ideayaları, ondan əvvəl iman və sairə daxil olmaqla “böyük” hədəflər naminə göz qırpmadan qurban verilə biləcək xırda pullardır (sikkələr).

Heç bir həssas insan demokratiyanın əhəmiyyətini və potensialını bəşəriyyətin böyük nailiyyəti kimi inkar edə bilməz, üstəlik, istənilən ölkə sabit institutlara əsaslanan demokratik cəmiyyət qurmağa səy göstərməlidir, lakin beynəlxalq münasibətlərdə demokratik dəyərlərin vacib olmadığı maraqlar üstünlük təşkil edir. Heç bir demokratik ölkə LGBT mənsubu olan insanların asıldığı Səudiyyə Ərəbistanı ilə əlaqələrini kəsməyib.

Eyni şey bizim böyük bölgəmizə də aiddir. Praqmatik maraqlar var, beynəlxalq münasibətlərimiz sırf milli maraqlara söykənməlidir.

Related Articles

Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir

Back to top button